Khi nhìn dòng chất lỏng màu vàng nhạt nhỏ từng giọt vào tĩnh mạch của mẹ, Ge Lan cảm nhận được sức nặng của từng giọt thuốc.
Mẹ cô, người đang trong quá trình hồi phục sau phẫu thuật ung thư dạ dày, phải truyền albumin hàng ngày để khôi phục lượng protein trong máu. Với mức giá 46 USD cho một lọ 10 gram, đây là loại thuốc đắt nhất trong liệu trình điều trị của mẹ cô.
“Tôi chỉ mong bà ấy mau khỏe”, người phụ nữ 44 tuổi chia sẻ. “Tôi cũng lo chuyện tiền bạc, nhưng tôi không còn lựa chọn nào khác”.
Trong hai tháng, mẹ cô đã phải sử dụng tới 72 lọ thuốc, tiêu tốn khoản tiền bằng 7 tháng thu nhập của Ge Lan, một nhân viên bán hàng tại tỉnh Hà Nam, miền trung Trung Quốc. Nếu không có chị gái hỗ trợ tài chính, cô không thể chi trả cho đợt điều trị. Thiếu albumin, tình trạng sức khỏe của mẹ cô có thể sẽ xấu đi rất nhanh.
Câu chuyện của gia đình Ge Lan là hình ảnh thu nhỏ một thực tế đáng lo ngại. Trung Quốc là quốc gia tiêu thụ albumin chiết xuất từ người nhiều nhất thế giới. Họ đang phụ thuộc lớn vào nguồn huyết tương nhập khẩu từ Mỹ, đối thủ địa chính trị lớn nhất, để duy trì sự sống cho hàng triệu bệnh nhân.
Những túi huyết tương tại Trung tâm Truyền máu Thiểm Tây ở Tây An, Trung Quốc, ngày 20/11/2009. Ảnh: China Photo
Rủi ro
Albumin là loại protein dồi dào nhất trong huyết tương, được sử dụng rộng rãi trong cấp cứu các trường hợp chấn thương nặng như bỏng, hoặc phục hồi lượng protein máu do các bệnh lý mạn tính như bệnh gan.
Tuy nhiên, theo nghiên cứu năm 2024 của cơ quan kiểm nghiệm dược phẩm quốc gia Trung Quốc và tỉnh Chiết Giang, hơn 60% thị phần albumin của Trung Quốc do các nhà sản xuất nước ngoài cung cấp và toàn bộ số đó đều được chiết xuất từ huyết tương thu gom tại Mỹ.
Sự phụ thuộc này đẩy y tế Trung Quốc vào thế rủi ro. Nếu nguồn cung từ Mỹ bị đứt gãy do căng thẳng địa chính trị hay dịch bệnh, bệnh nhân Trung Quốc sẽ lập tức đối mặt với nguy cơ thiếu thuốc và giá tăng vọt. Bắc Kinh nhận thức rõ về điểm yếu chiến lược này.
“Đó là lý do tại sao họ muốn nâng cao năng lực thu gom huyết tương tại thị trường Trung Quốc”, Xi Chen, phó giáo sư về Y tế Công cộng tại Đại học Yale, nhận định.
Trung Quốc đã nâng số trung tâm thu gom huyết tương lên 302 cơ sở. Đến tháng 7/2025, cơ quan quản lý dược phẩm nước này chính thức phê duyệt loại albumin tái tổ hợp từ gạo đầu tiên.
Yang Daichang, chủ tịch Công ty Sinh học Healthgen – đơn vị phát triển loại thuốc từ gạo này, kỳ vọng sản phẩm sẽ thay thế khoảng 1/4 lượng albumin chiết xuất từ huyết tương nhập khẩu.
Dù vậy, các nỗ lực trên vẫn chưa thể khỏa lấp khoảng trống. Theo tính toán của CNN, Trung Quốc vẫn đối mặt với mức thiếu hụt hàng năm khoảng 6.000 tấn huyết tương. Albumin từ gạo đang gặp nhiều thách thức vì hiện chỉ có thể dùng trong điều trị xơ gan với chi phí sản xuất tương đối cao.
Bóng đen từ bê bối “nền kinh tế huyết tương”
Việc hoàn toàn dứt bỏ nguồn huyết tương từ Mỹ là điều cực kỳ phức tạp đối với Trung Quốc, nơi vẫn còn bị ám ảnh bởi thảm họa y tế từ những năm 1990.
Khi đó, chính quyền địa phương ở tỉnh Hà Nam nghèo khó đã đặt kỳ vọng phát triển kinh tế vào thương mại huyết tương, kêu gọi hàng trăm nghìn nông dân bán huyết tương để lấy vốn làm ăn. Theo bản tin năm 2004 của Beijing News, khẩu hiệu bán huyết tương để kiếm được 50 tệ – thu nhập cả tháng của một người dân nông thôn – đã lan truyền khắp các làng quê.
Cơn sốt này bùng nổ sau khi Bắc Kinh cấm nhập khẩu hầu hết các chế phẩm từ máu (trừ albumin người) vào giữa những năm 1980 do lo ngại khủng hoảng HIV/AIDS toàn cầu và muốn tự xây dựng ngành công nghiệp huyết tương nội địa. Tuy nhiên, chiến dịch thu gom tràn ngập các phương pháp mất vệ sinh như dùng lại kim tiêm đã dẫn đến một trong những đợt lây lan HIV tồi tệ nhất lịch sử Trung Quốc.
Một nhân viên ngân hàng máu thực hiện quá trình tách và chuẩn bị huyết tương đông lạnh tươi tại Thương Châu, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, ngày 15/1/2021. Ảnh: CFOTO
Hà Nam ghi nhận ca nhiễm HIV đầu tiên vào năm 1995, buộc chính quyền phải đóng cửa các ngân hàng máu trên toàn tỉnh. Đến năm 2004, giới chức Hà Nam thừa nhận 25.000 người từng bán huyết tương trong tỉnh đã nhiễm HIV. Con số thực tế có thể cao hơn.
Bê bối này đã tái định hình toàn bộ ngành chế phẩm máu của Trung Quốc, dẫn đến việc thắt chặt quy định từ khâu thu gom đến lâm sàng.
Theo giáo sư Xi Chen, chính quyền các tỉnh như Vân Nam, Tứ Xuyên và Quý Châu từng học hỏi Hà Nam sau đó đã chuyển hướng sang đầu tư lĩnh vực khác. Công chúng ngày nay vẫn coi việc hiến huyết tương là “nguy hiểm”, dù tiêu chuẩn an toàn đã cải thiện.
Các quy định kiểm soát nghiêm ngặt suốt 30 năm qua cũng ảnh hưởng năng lực sản xuất. Việc giới hạn trung tâm thu gom theo địa giới hành chính và chỉ cho phép người có hộ khẩu địa phương hiến tặng khiến Trung Quốc, quốc gia có dân số lớn thứ hai thế giới, chỉ có khoảng 1,5 triệu đến 3 triệu người hiến huyết tương thường xuyên.
Ngành công nghiệp tỷ đô từ người nghèo Mỹ
Trái ngược với sự hạn chế của Trung Quốc, Mỹ hiện cung cấp 70% huyết tương toàn cầu nhờ mô hình trả tiền cho người hiến với tần suất lên tới 104 lần một năm, gấp hơn 4 lần giới hạn tại Trung Quốc. Nhờ đó, số trung tâm thu gom ở Mỹ đã vượt mốc 1.200, đạt sản lượng 62,5 triệu lít mỗi năm và tạo nên ngành công nghiệp trị giá 43 tỷ USD.
Sky Tucker, 25 tuổi, sinh viên cao đẳng cộng đồng tại St. Louis, đã bán huyết tương hai lần một tuần trong suốt 7 năm để trang trải cuộc sống.
“Dù biết việc này có thể cứu sống ai đó, nhưng phần lớn thời gian tôi chỉ lo xem liệu mình có bữa ăn tiếp theo hay có đủ tiền nuôi mèo không”, Tucker chia sẻ.
Michele Goodwin, 60 tuổi, mẹ đơn thân nuôi hai con học đại học ở Massachusetts, cũng từng dựa vào việc bán huyết tương sau khi đổi nghề sang làm điều dưỡng nhưng mức lương không đủ sống. Từng kiếm được hơn 8.000 USD trong một năm nhờ hiến hai lần một tuần, bà dừng lại vì quá kiệt sức và lo để lại sẹo trên tay.
“Tôi không muốn các con biết rằng tôi đang phải bán máu từ cánh tay mình để nuôi chúng ăn học”, bà nói.
Sky Tucker, 25 tuổi, sinh viên cao đẳng cộng đồng tại St. Louis. Ảnh: CNN
Hầu hết những người bán huyết tương tại Mỹ có xu hướng dưới 35 tuổi, thất nghiệp, không có bằng đại học, là người da đen và là nam giới.
Dù Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phản đối việc trả tiền hiến huyết tương vì e ngại rủi ro cho cộng đồng yếu thế, những người ủng hộ như Peter Jaworski, giáo sư tại Đại học Georgetown, vẫn cho rằng đây là cách duy nhất đảm bảo nguồn cung nguyên liệu thô bền vững cho các loại thuốc cứu người.
Đối với những bệnh nhân Trung Quốc như gia đình Ge Lan, các tranh cãi đạo đức trở thành thứ yếu trước câu hỏi về sự sinh tồn. Chừng nào Trung Quốc chưa thể tự chủ nguồn cung nội địa, hàng triệu bệnh nhân nước này vẫn sẽ phải phụ thuộc vào dòng máu rút ra từ những người Mỹ đang chật vật kiếm sống.
“Nếu có chuyện gì xảy ra ở quốc gia đó và hệ thống đó phải đóng cửa, bạn sẽ lấy thuốc từ đâu?”, Kathleen McLaughlin, người dành một thập kỷ điều tra ngành huyết tương Mỹ để viết cuốn sách Blood Money, nói.
Hồng Hạnh (Theo CNN, Beijing News)
